V. Przetrwanie dorobku starożytności

Kontrast między kulturą grecką a rzymską najlepiej widać w ich stosunku do matematyki. Dla Greków matematyka była najwyższym wykwitem ducha, dla Rzymian istniała tylko jej strona praktyczna: rachunki na abakach oraz miernictwo ziemskie wykonywane przez agrimensores. Po rzymskiej matematyce został nam tylko ich zapis liczbowy, używany do dzisiaj w królewskich i papieskich imionach, np. Jan III Sobieski, Jan Paweł II, a czasem także przy uroczystych okazjach, np. XXVII Igrzyska Olimpijskie.

Kończyła się starożytność i zaczynało średniowiecze. Za koniec starej i początek nowej epoki przyjmuje się różne daty; z naszego punktu widzenia najbardziej symboliczne znaczenie ma rok 529, kiedy to mocą edyktu cesarza Justyniana została w Atenach zamknięta Akademia Platońska, istniejąca tam nieprzerwanie ponad 900 lat, a jednocześnie św. Benedykt z Nursji (ok. 480 – 547) założył klasztor Monte Cassino, kładąc podwaliny pod rozwój zachodniego monastycyzmu, który miał także wymiar intelektualny.

W trwającym kilka wieków okresie przejściowym między starożytnością a ukształtowaniem się nowych organizmów państwowych w późniejszym średniowieczu Europę zalewały różne ludy (stąd ten okres nazywa się czasem wędrówką ludów). Wchodziły i urządzały sobie mieszkanie w domu, którego nie zbudowały i w świecie, który był im obcy. Obcy, ale pociągający. W konsekwencji rozpoczął się bezprzykładny proces, na ogromną skalę przestrzenną i czasową, przyswajania sobie przez te ludy dziedzictwa Grecji, Rzymu i chrześcijaństwa. Po kilku wiekach z tego tygla wyłoni się inna Europa, która da początek nowej, dynamicznej kulturze.

Ponieważ uczący się byli kulturowo prymitywni i językowo obcy, powstał problem selekcji ogromnego dorobku starożytności oraz dostosowania go do sposobu myślenia nowych odbiorców. Największe zasługi na tym polu położyli Capella, Boecjusz i Kasjodor.

Martianus Capella (V wiek) napisał 9-tomowe dzieło, obejmujące wybrany przez niego materiał do nauczania w rzymskich szkołach. Część pierwsza obejmowała naukę łaciny, umiejętność poprawnego rozumowania i logikę, a druga pitagorejską matematykę, tj. arytmetykę, muzykę, geometrię i astronomię. Na kilka następnych wieków stało się ono podstawowym źródłem i kanonem nauczania wiedzy antycznej w formie siedmiu przedmiotów, później nazwanymi sztukami wyzwolonymi (z łacińska artes liberales).

Boecjusz (ok. 480-524) był Rzymianinem z senatorskiego rodu, który studia odbył w Akademii Platońskiej, a po powrocie wstąpił na służbę gockiego króla Teodoryka. Rzymianin w służbie Germanina, wychowanek pogańskiej Akademii w środowisku chrześcijan, katolik w kręgu arian – znalazł się w sytuacji dramatycznie złożonej, co skończyło się dlań tragicznie, bo został uwięziony i stracony [Bibliografia]. Wcześniej jednak siedem sztuk wyzwolonych Capelli ujął w dwa wielkie cykle, do których dodał własne komentarze. Cykl niższy zwany trivium (artes triviales lub artes rationales, czyli gramatyka, retoryka, dialektyka) i wyższy zwany quadrivium (artes quadriviales lub artes reales, czyli arytmetyka, muzyka, geometria, astronomia) – stały się podstawą nauczania w całym łacińskim świecie chrześcijańskim.
Źródło: Wikipedia.
Dlaczego studiować sztuki wyzwolone? Jakie dają korzyści, mimo iż nie wiążą się z przyszłą karierą? Zapoznaj się z korzyściami, jakie daje współczesna odmiana sztuk wyzwolonych (literatury, języków, filozofii, historii, matematyki, przyrodoznawstwa). Czytaj więcej... (j. angielski).



Dla historii matematyki Boecjusz jest ważny jako autor dwóch dzieł, a mianowicie De Institutione Arithmetica libri duo [O zasadzie arytmetyki ksiąg dwie], będącego uproszczonym przekładem arytmetyki Nikomachosa, z własnymi dodatkami dotyczącymi ulepszeń abaku, oraz wielotomowej Geometrii, której tom pierwszy zawierał wyciąg z trzech pierwszych tylko ksiąg Elementów Euklidesa, z całkowitym wszakże pominięciem dowodów, natomiast pozostałe tomy traktowały o mierzeniu figur płaskich w stylu agrimensores. W porównaniu z wielkim bogactwem matematyki greckiej było to niewiele, ale w nadchodzących wiekach nawet ta cząstka świeciła jak gwiazda pierwszej jakości.

Dzieło Boecjusza kontynuował Kasjodor (ok. 480 – ok. 575), również Rzymianin i dworzanin króla Teodoryka, będący tam kimś w rodzaju ministra oświaty. Chcąc chronić spuściznę przeszłości, a przekonany, że władze nie będą w stanie tego zrobić, przesiedlił się do klasztoru wraz z całą swoją biblioteką, zapoczątkowując zakonny zwyczaj tłumaczenia i przepisywania starych tekstów. Zostawił encyklopedyczne dzieło Institutiones [Zasady], przyczyniając się i w ten sposób do utrwalenia kanonu trivium i quadrivium.