V. Przetrwanie dorobku starożytności

1. Po wielu wiekach chaosu i dekadencji Europa zaczęła odkrywać i przyswajać intelektualne dziedzictwo starożytności, w tym grecką matematykę. Nie był to proces konieczny i na to, że mógł zajść złożyło się kilka czynników, w tym:

a) świadomy wysiłek zachowania ogromnego dorobku myśli starożytnej (Boecjusz i inni),
b) przetrwanie tego dorobku w przekładach arabskich i trud kilku pokoleń tłumaczy przyswajających ten dorobek łacińskiej Europie,
c) istnienie w Europie warstwy zainteresowanej przejęciem tego dorobku (skupionej na uniwersytetach i dworach) i jej intelektualna zdobywczość, nie pozwalająca na ograniczenie się do biernej recepcji,
d) ogólna atmosfera przedsiębiorczości i zdobywczości młodej kultury europejskiej, w co otwartość i śmiałość intelektualna nie tylko się wpisywała, ale stawała pożądanym czynnikiem.

Wszystko to były czynniki sprzyjające, ale nadto potrzebny był jeszcze długotrwały i uporczywy wysiłek, zmierzający do opanowania dawnego dorobku. Na początku nikt nie mógł powiedzieć jak długo to potrwa i jakie przyniesie owoce, a mimo to trwał on kilka wieków, nim w pełni przyswojono dziedzictwo i nim pojawiły się nowe, oryginalne idee. Można więc chyba powiedzieć, że najpotężniejszym czynnikiem podtrzymującym ten wysiłek była odważna ciekawość, a wielkość kultury europejskiej kryje się i w tym, że tego wysiłku nie sparaliżowała (jak to się stało w islamie) i nie zmarginalizowała (jak to było w takich kulturach jak Chiny).

2. Oryginalną europejską instytucją był uniwersytet, jednocześnie kustosz intelektualnej spuścizny przeszłości, ośrodek nauczania oraz miejsce dysput i badań. Szybko rozpowszechniony w Europie, a od XIX wieku także na innych kontynentach, stał się dynamicznym czynnikiem kulturotwórczym oraz oparciem dla rosnącej liczebnie inteligencji.

3. W atmosferze panującej na uniwersytetach intelektualnej wolności rodziły się nowe idee i metody. Jedną z najważniejszych była scholastyka, niesłusznie dziś lekceważona, a nawet wyśmiewana.

4. Przyswojenie spuścizny odrodziło niektóre dawne spory filozoficzne, co miało i ten skutek, że myśl europejska nie ograniczała się do biernej recepcji, ale przekraczała dawne granice, np. w przypadku sporu o uniwersalia (w szczególności, o istnienie obiektów matematycznych), dodając nowe argumenty i formułując nowe stanowisko – nominalizm.

5. Aktywne środowisko intelektualne potrzebuje nie tylko oryginalnych twórców i natchnionych nauczycieli, ale także ludzi drugiego planu. Przykładem wybitna rola tłumaczy dawnych dzieł z arabskiego i greki na łacinę, uniwersalny język nowej Europy.